Tekst łatwy do czytania (ETR)

Tekst łatwy do czytania i zrozumienia, w skrócie ETR (od angielskiego easy-to-read), to zbiór zasad pisania i składu dla osób z niepełnosprawnością intelektualną. W Europie punktem odniesienia jest standard "Information for all", który Inclusion Europe opracowało z organizacjami partnerskimi w projekcie Pathways. Inclusion Europe jest też właścicielem europejskiego logo tekstu łatwego do czytania, które mogą nosić publikacje zgodne z wytycznymi.

Zasady są konkretne. Używaj słów, które ludzie znają, a każde trudne słowo, którego nie da się uniknąć, wyjaśnij. Na tę samą rzecz używaj zawsze tego samego słowa. Unikaj metafor, słów z obcych języków, znaków specjalnych i skrótów typu "np." czy "itd.". Każde zdanie zaczynaj od nowej linii i nigdy nie dziel wyrazu między dwie linie. Liczby zapisuj cyframi, nie używaj liczb rzymskich i wybieraj czas teraźniejszy. Stosuj czytelną czcionkę bezszeryfową, wyrównuj tekst do lewej i nie justuj go.

Standard ma też zasadę dotyczącą procesu: osoby z niepełnosprawnością intelektualną powinny brać udział w przygotowaniu informacji, także w sprawdzaniu, czy jest zrozumiała. Tekst, który spełnia wszystkie zasady pisania, ale nie przeczytał go nikt z grupy docelowej, pomija część standardu.

Tekst łatwy do czytania jest bardziej rygorystyczny niż prosty język. Norma ISO 24495-1:2023 określa zasady i wytyczne tworzenia dokumentów prostym językiem, a najszerzej stosuje się ją do dokumentów przeznaczonych dla ogółu odbiorców. ETR jest adresowany do czytelników z niepełnosprawnością intelektualną i często pomaga też osobom słabiej czytającym, starszym i czytającym w drugim języku.

Oprogramowanie, które automatycznie tworzy ETR, zwykle przy pomocy modelu językowego, musi zamienić standard na wymagania, które da się przetestować:

• Sens zostaje zachowany. Uproszczony tekst nie może dodawać faktów ani gubić obowiązków, terminów i kwot. Model, który wymyśla rozwinięcie skrótu, zmienia znaczenie dla czytelnika, który nie ma jak tego sprawdzić.
• Zasady pisania stają się automatycznymi testami: długość zdania, długość akapitu, jedno zdanie w linii, cyfry zamiast liczebników słownych, brak liczb rzymskich i skrótów.
• Trudne słowa, które zostały w tekście, mają objaśnienia. Słownik słów i skrótowców potrzebuje kontekstu zdania, bo to samo słowo może znaczyć różne rzeczy.
• Wskaźniki czytelności pokazują trend. Większość powstała dla angielskiego i liczy sylaby oraz długość zdań, więc nie powie, czy sens przetrwał.
• Czytelnicy z grupy docelowej sprawdzają wynik, przynajmniej na próbce, tak jak oczekuje standard. System powinien ułatwiać taki przegląd i zapisywać jego wyniki.
• Interfejs też musi być dostępny. Czytelnicy ETR korzystają z przycisków, formularzy i komunikatów o błędach, więc aplikacja musi spełniać WCAG, a jej własne etykiety powinny być napisane tekstem łatwym do czytania.
• Czytanie na głos wymaga normalizacji tekstu. Skróty, daty i liczby w tekście źródłowym trzeba przed syntezą mowy poprawnie rozwinąć i odmienić.

WCAG 2.2, kryterium sukcesu 3.1.5 Poziom umiejętności czytania (poziom AAA), wymaga treści uzupełniającej albo prostszej wersji, gdy tekst po pominięciu nazw własnych i tytułów wymaga umiejętności czytania powyżej poziomu niższego wykształcenia średniego. Norma ISO/IEC 23859:2023, wydana w lipcu 2023 r., określa międzynarodowe wymagania i zalecenia dla tekstu łatwego do czytania i zrozumienia w dowolnym interfejsie użytkownika: jego tworzenia, adaptacji i oceny. Nie zawiera wskazówek dla konkretnych języków. Art. 9 i art. 21 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych zobowiązują państwa do udostępniania informacji osobom z niepełnosprawnościami. W Polsce ustawa z 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami wymaga od podmiotów publicznych, aby na swoich stronach internetowych publikowały informacje o zakresie swojej działalności w tekście łatwym do czytania, obok pliku odczytywalnego maszynowo i nagrania w polskim języku migowym (art. 6 pkt 3 lit. c).

Dla PSONI, czyli Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną, budujemy Generator ETR, aplikację webową i mobilną, która upraszcza wklejone albo wgrane dokumenty do tekstu łatwego do czytania przy pomocy lokalnego modelu językowego. Aplikacja ma też słownik trudnych słów, czyta tekst na głos z podświetlaniem czytanego fragmentu, przechowuje historię uproszczeń i eksportuje wynik do DOCX. Specyfikacja projektu wymaga zgodności z WCAG 2.2 na poziomie AAA.

Pierwsza runda poprawek modelu dotyczyła trzech problemów: wymyślanych rozwinięć skrótów, także samego "PSONI"; formatowania, czyli nagłówków, wypunktowań i bloków o długości najwyżej 4-6 wersów; oraz trudnych słów pozostawionych w tekście, takich jak "konflikt zbrojny". Opcja "Uprość bardziej" daje jeden dodatkowy poziom uproszczenia. Słownik obejmuje trudne słowa i skrótowce, a przy słowach wieloznacznych korzysta z kontekstu zdania. Przy czytaniu na głos PSONI zgłosiło błędy w skrótach i liczbach, więc w październiku 2026 r. dodajemy krok normalizacji, który przed syntezą mowy na przykład uzgadnia liczebniki z rzeczownikami.