Zastrzeżenie PESEL

PESEL to polski numer ewidencyjny. Zastrzeżenie ma powstrzymać zaciąganie pożyczek i innych zobowiązań na cudze nazwisko za pomocą skradzionej tożsamości. Ustawa z 7 lipca 2023 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości (Dz.U. 2023 poz. 1394) dodała do ustawy o ewidencji ludności rejestr zastrzeżeń numerów PESEL (art. 23a-23p, dodane w 2023 r.). Rejestr prowadzi minister właściwy do spraw informatyzacji. Osoba pełnoletnia może bezpłatnie zastrzec swój numer, przez internet albo osobiście, a później cofnąć zastrzeżenie. Zgodnie z komunikatem Ministra Cyfryzacji rejestr działa od 17 listopada 2023 r.

Kredytodawcy, banki, dostawcy usług płatniczych i inne wymienione instytucje mogą weryfikować zastrzeżenia na podstawie art. 23m ustawy o ewidencji ludności. Weryfikacja zwraca informację, czy numer jest zastrzeżony w chwili zapytania, a na żądanie także, czy był zastrzeżony w dniu wskazanym przez sprawdzającego. Osoba może sprawdzić, kto i kiedy weryfikował jej numer (art. 23l).

Dla kredytu konsumenckiego najważniejszy jest art. 9b ustawy o kredycie konsumenckim. Kredytodawca przed zawarciem umowy o kredyt konsumencki oraz przed zmianą tej umowy, w wyniku której następuje zwiększenie zadłużenia, weryfikuje w rejestrze, czy numer PESEL konsumenta jest zastrzeżony. Jeśli numer był zastrzeżony w chwili zawarcia umowy, kredytodawca nie może domagać się od konsumenta i jego następców prawnych zaspokojenia roszczenia ani zbyć wierzytelności. Przepis stosuje się od 1 czerwca 2024 r.

W systemie weryfikacja jest krokiem w maszynie stanów wniosku. Musi się odbyć przed każdą nową umową, także przy kolejnej pożyczce dla obecnego klienta, i przed każdą zmianą umowy, w wyniku której następuje zwiększenie zadłużenia. Czy konkretna zmiana w produkcie, na przykład płatna prolongata pożyczki, się do nich zalicza, oceni prawnik, ale system powinien umieć uruchomić weryfikację w tym miejscu.

Art. 9b wiąże skutek z chwilą zawarcia umowy, a nie z chwilą weryfikacji. Sprawdzenie wykonane, gdy klient zaczyna wniosek, nie obejmuje zastrzeżenia nałożonego następnego ranka, zanim klient podpisze umowę. Uruchamiaj weryfikację jak najbliżej podpisania albo powtórz ją przy podpisaniu i zapisuj przy wniosku czas i wynik każdego zapytania.

Gdy rejestr zwróci zastrzeżony numer, wniosek potrzebuje własnego statusu. Powinien się zatrzymać z komunikatem zrozumiałym dla klienta, a klient, który mógł sam zastrzec numer, musi wiedzieć, że może cofnąć zastrzeżenie w rejestrze i wrócić. To, czy wniosek będzie kontynuowany, czy zacznie się od nowa, jest decyzją produktową, ale trzeba ją podjąć świadomie.

Na wypadek niedostępności rejestru art. 9b ust. 5 przewiduje, że po ponownej nieudanej próbie kredytodawca może odmówić zawarcia umowy do czasu przywrócenia systemu albo zawrzeć ją z należytą starannością przy weryfikacji tożsamości konsumenta i tę weryfikację udokumentować. Zgodnie z art. 9b ust. 6, jeśli umowę zawarto w trakcie niedostępności trwającej dłużej niż 15 minut (innej niż zapowiedziana na podstawie art. 23c ust. 5 ustawy o ewidencji ludności), zakaz dochodzenia roszczeń nie ma zastosowania. System potrzebuje zasad ponawiania zapytań, reguły decyzji na wypadek awarii i zapisu, kiedy awaria się zaczęła i ile trwała.

Ustawę zmieniającą opublikowano w Dzienniku Ustaw 21 lipca 2023 r. Jej zmiany w ustawie o kredycie konsumenckim, Prawie bankowym i innych ustawach stosuje się od 1 czerwca 2024 r. Prawo bankowe ma analogiczny przepis dla banków (art. 105d), który obejmuje też rachunki oszczędnościowe i leasing. Art. 9b ust. 3 ustawy o kredycie konsumenckim wyłącza wąski przypadek: kredyt przekazywany wprost sprzedawcy, z którym kredytobiorcę łączy inna umowa, udzielany na odległość z uwierzytelnieniem konsumenta indywidualnymi danymi uwierzytelniającymi, w ramach umowy o charakterze ciągłym z limitem do wysokości minimalnego wynagrodzenia, przy której PESEL i tożsamość sprawdzono przed jej zawarciem. Zgodnie z art. 19 ustawy zmieniającej kredyty udzielane w ramach umów o charakterze ciągłym zawartych przed 1 czerwca 2024 r. nie podlegają art. 9b, a kredytodawca musi poinformować tych klientów, że weryfikacji nie prowadzi.

W Aasa24, aplikacji pożyczkowej, którą od maja 2023 r. budujemy i rozwijamy dla Aasa Polska, aplikacja pokazuje weryfikację PESEL jako krok wniosku. Między czerwcem a sierpniem 2024 r. dodaliśmy w aplikacji obsługę statusu wniosku 44 (Check PESEL Restriction). W marcu 2026 r. dodaliśmy w aplikacji status 56 (Manual - PESEL restricted). Aplikacja zamienia ponad 40 stanów wniosku i pożyczki na proste komunikaty.